خبرگزاری مهر- گروه استانها، مرجانه حسین زاده: گاهی مرگ یک نویسنده، تنها خاموشی یک صدا نیست بلکه پایان زندگی انسانی است که سال‌ها با واژه‌ها، حافظه تاریخی یک ملت را روایت کرده و بخشی از رنج‌ها، ایستادگی‌ها و حماسه‌های یک سرزمین را به صفحات کتاب سپرده است. منصور انوری، نویسنده نام‌آشنای ادبیات داستانی و دفاع مقدس و فرزند دیار فرهنگ‌پرور نیشابور، پس از سال‌ها تلاش در عرصه نویسندگی و روایت تاریخ معاصر ایران، ۱۵ آبان‌ماه ۱۴۰۵ چشم از جهان فروبست، اما نام و آثارش، به‌ویژه مجموعه دوازده‌جلدی «جاده جنگ» همچنان بخشی از حافظه ادبیات معاصر ایران خواهد بود.
انوری که بیش از سه دهه از عمر خود را صرف داستان‌نویسی و بازآفرینی رویدادهای تاریخی در قالب ادبیات کرد، از جمله نویسندگانی بود که قلم را ابزاری برای ثبت و ماندگاری خاطرات و تجربه‌های یک ملت می‌دانست. حالا با رفتن او، جامعه ادبی خراسان و به‌ویژه نیشابور، یکی از چهره‌های شناخته‌شده خود را از دست داده است نویسنده‌ای که نامش با روایت جنگ، تاریخ و هویت این سرزمین گره خورده است.
در پی درگذشت این نویسنده نیشابوری، با سه تن از نویسندگان و اهالی ادبیات درباره شخصیت، آثار، جایگاه ادبی و میراث فرهنگی منصور انوری گفت‌وگو کرده‌ایم تا از دریچه نگاه آنان، ابعاد دیگری از زندگی و کارنامه این نویسنده را مرور کنیم.
منصور انوری تاریخ را در قالب داستان روایت می‌کرد
حمیدرضا سهیلی، نویسنده و پیشکسوت تئاتر خراسان رضوی در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به ویژگی‌های ادبی و شخصیتی منصور انوری اظهار کرد: انوری نویسنده‌ای بود که با تخیلی قدرتمند و پژوهشی گسترده، تاریخ معاصر ایران را در قالب داستان روایت می‌کرد و توانست در مجموعه دوازده‌جلدی «جاده جنگ»، بخش مهمی از تاریخ نیم‌قرن کشور را به قصه‌ای پرکشش تبدیل کند.
نویسنده کتاب پرفروش «صدسال تئاتر مشهد» اظهار کرد: انوری متولد سال ۱۳۳۴ در نیشابور بود و از سال ۱۳۶۴ نویسندگی حرفه‌ای را آغاز کرد. او از نویسندگان شاخص خراسانی به شمار می‌رفت که بیش از سه دهه از عمر خود را صرف داستان‌نویسی و روایت تاریخ معاصر ایران، انقلاب و دفاع مقدس کرد.
وی با بیان اینکه انوری بیش از همه با رمان بلند «جاده جنگ» شناخته می‌شود، افزود: این مجموعه دوازده‌جلدی که از آن به‌عنوان یکی از بلندترین رمان‌های حوزه جنگ و انقلاب یاد می‌شود، روایتی از شهریور ۱۳۲۰ و اشغال ایران آغاز می‌کند و تا پیروزی انقلاب اسلامی و سال‌های دفاع مقدس ادامه می‌دهد. انوری برای نگارش این اثر حدود یک دهه پژوهش کرد و با بهره‌گیری از اسناد تاریخی و خاطرات شفاهی، تلاش داشت رویدادهای تاریخی را از دریچه داستان برای نسل‌های بعدی بازخوانی کند.
سهیلی درباره ویژگی‌های ادبی آثار این نویسنده فقید بیان کرد: آنچه آثار انوری را متمایز می‌کند، تلاش او برای روایت تاریخ از دل انسان‌هاست، نه از دل شعارها. او به جای خلق شخصیت‌های کاملاً سیاه یا سفید، آدم‌هایی را به تصویر می‌کشید که در بزنگاه‌های تاریخی قرار گرفته‌اند و همین نگاه انسانی در کنار پشتوانه مستند پژوهش‌هایش، به آثار او ویژگی خاصی می‌بخشید.
این نویسنده و پیشکسوت تئاتر خراسان رضوی ادامه داد: انوری تخیل قدرتمندی داشت و توانسته بود تاریخ نیم‌قرن کشور را به قصه‌ای پرکشش در «جاده جنگ» تبدیل کند. البته به مطول‌نویسی او نقدهایی وارد بود، اما شیرینی و جذابیت روایتش به اندازه‌ای بود که خواننده در مواجهه با حجم زیاد اثر، کمتر احساس خستگی می‌کرد.
سخت‌کوشی و صبوری؛ دو ویژگی برجسته منصور انوری
وی با اشاره به سخت‌کوشی و صبوری منصور انوری به‌عنوان دو ویژگی برجسته شخصیتی او گفت: این دو ویژگی پایه و اساس همه فعالیت‌های انوری بود. نویسنده‌ای که حدود ۱۰ سال برای یک رمان تحقیق می‌کند و در نهایت اثری دوازده‌جلدی می‌نویسد، بدون صبر و پشتکار نمی‌تواند چنین کاری را به سرانجام برساند. سخت‌کوشی او را می‌شد در حجم و دقت آثارش مشاهده کرد.
سهیلی افزود: انوری می‌گفت از اذان صبح تا شب فقط می‌نویسم و شغلم همین است. نوشتن برای او صرفاً یک حرفه نبود، بلکه نوعی وظیفه درونی و تعهد شخصی به شمار می‌رفت.
این نویسنده با اشاره به استمرار فعالیت ادبی انوری تا آخرین سال‌های زندگی‌اش اظهار کرد: دومین ویژگی مهم او، تعهدی بود که نسبت به کارش داشت. انوری در سال‌های پایانی عمر با بیماری دست‌وپنجه نرم می‌کرد و اگرچه دیگر توان و شرایط روزهای اوج خود را نداشت، اما هرگز دست از نوشتن نکشید و حتی درگیر نگارش رمانی درباره عاشورا بود. افسوس که حسرت ناتمام ماندن این اثر با او باقی ماند.
منصور انوری ۳۱ سال برای نوشتن «جاده جنگ» زمان گذاشت
علی براتی گجوان، نویسنده ادبیات دفاع مقدس و منتقد ادبی نیز در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به ویژگی‌های شخصیتی و ادبی منصور انوری گفت: انوری از جمله نویسندگانی بود که در کنار توانمندی ادبی و پژوهشی، شخصیتی بسیار متواضع، صمیمی و بی‌تکلف داشت و بدون هیاهو و تبلیغات، تمام توان خود را صرف نوشتن و خلق آثار ادبی می‌کرد.
نویسنده ادبیات دفاع مقدس و منتقد ادبی با اشاره به آشنایی و ارتباط خود با منصور انوری اظهار کرد: هرکسی که با انوری ارتباط داشت، می‌توانست تواضع و خاکی بودن او را تأیید کند. او انسانی بسیار گرم، صمیمی و اهل گفت‌وگو بود. با هر فردی که صحبت می‌کرد برای او احترام قائل بود، به سخنان دیگران گوش می‌داد و هم‌صحبتی با او بسیار لذت‌بخش بود.
وی افزود: انوری هیچ‌گاه برای خودش جایگاه ویژه‌ای قائل نبود و همین شخصیت متواضع و بی‌تکلف، او را از بسیاری از افراد متمایز می‌کرد. او در سکوت می‌نوشت و کمتر در جلسات نقد و بررسی آثار ادبی حضور پیدا می‌کرد، مگر اینکه از او دعوت می‌شد. حتی در چنین مواقعی نیز به دلیل حجب و حیای ذاتی‌اش، با وجود اصرار دیگران دعوت را می‌پذیرفت.
نثر دلنشین و فضاسازی تاریخی؛ ویژگی آثار منصور انوری
براتی گجوان با اشاره به ویژگی‌های داستان‌نویسی انوری بیان کرد: نثر دلنشین، جذابیت‌های متنی و ملاحت‌های پنهانی که در آثار او وجود دارد، از جمله ویژگی‌هایی است که آثارش را از بسیاری از رمان‌های دیگر متمایز می‌کند.
نویسنده ادبیات دفاع مقدس و منتقد ادبی ادامه داد: یکی از شاخصه‌های مهم یک رمان موفق، جذابیت و دلنشینی آن است. به‌گونه‌ای که مخاطب نتواند کتاب را به‌راحتی کنار بگذارد. همچنین بخش‌هایی از داستان باید در ذهن خواننده ماندگار شود. به شکلی که حتی پس از مطالعه کتاب، هنگامی که در موقعیتی درباره موضوع آن اثر گفت‌وگو می‌شود، مخاطب به یاد داستان و روایت آن بیفتد. به اعتقاد من، این ویژگی‌ها در آثار منصور انوری به‌خوبی دیده می‌شود.
وی با اشاره به مجموعه دوازده‌جلدی «جاده جنگ» اظهار کرد: این اثر از سال ۱۳۲۰ آغاز می‌شود و با روایت تحولات تاریخی ایران، به دوره انقلاب اسلامی و هشت سال دفاع مقدس می‌رسد. یکی از ویژگی‌های کم‌نظیر این مجموعه، فضاسازی دقیق تاریخی و جغرافیایی آن است. به این معنا که هرگاه داستان در یک دوره زمانی و جغرافیای مشخص اتفاق می‌افتد، تمام عناصر و فضای ساخته‌شده در روایت، متناسب با همان زمان و مکان است و این تغییرات به‌تدریج و همگام با پیشرفت داستان شکل می‌گیرد.
براتی گجوان افزود: چنین فضاسازی دقیقی در ادبیات داستانی ما کم‌نظیر است و نشان می‌دهد نویسنده تا چه اندازه به جزئیات تاریخی و جغرافیایی روایت خود توجه داشته است.
منصور انوری نویسنده‌ای کلاسیک با قلمی روان و نگاهی مستند بود
محمد خسروی‌راد، داستان‌نویس و منتقد ادبی نیز در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به ویژگی‌های ادبی و شخصیتی منصور انوری اظهار کرد: انوری به اصول کلاسیک داستان‌نویسی پایبند بود و اگرچه در چارچوب این شیوه حرکت می‌کرد، اما خلاقیت در آثارش کاملاً نمایان بود.
داستان‌نویس و منتقد ادبی با بیان اینکه منصور انوری از نویسندگانی بود که به شیوه کلاسیک داستان‌نویسی وفادار ماند، اظهار کرد: او به حوزه مدرنیته در داستان‌نویسی ورود نکرد، اما در همان سبک و سیاق کلاسیک توانست خلاقیت‌های قابل توجهی در آثارش نشان دهد و جهان داستانی ویژه خود را خلق کند.
وی یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های آثار انوری را مستندبودن روایت‌های داستانی او دانست و افزود: آثار او همواره بر پایه منابع معتبر و مستند شکل می‌گرفتند. انوری در مسیر نویسندگی بسیار سخت‌کوش بود و گاهی برای خلق یک اثر داستانی، حدود ۱۰ سال تحقیق می‌کرد تا بخش‌هایی از داستان که با تاریخ پیوند داشت، به‌درستی روایت شود و مختصات زمانی و مکانی آن بر اساس اسناد و مدارک معتبر باشد.
خسروی راد با اشاره به رمان «جاده جنگ» به‌عنوان نمونه‌ای از مستندنویسی انوری بیان کرد: او برای اینکه روایت تاریخی اثرش از اعتبار کافی برخوردار باشد، وقت و انرژی زیادی صرف پژوهش می‌کرد و تلاش داشت داستان را بر بستری از واقعیت‌های تاریخی بنا کند.
روانی قلم؛ ویژگی آثار داستانی انوری
داستان‌نویس و منتقد ادبی در ادامه به ویژگی‌های نثر منصور انوری اشاره کرد و گفت: یکی دیگر از ویژگی‌های آثار او، روانی و فصاحت قلمش بود. البته به دلیل موضوعاتی که انوری به آن‌ها می‌پرداخت، نثر او از نوعی سجع و فخامت برخوردار بود که شاید با سلیقه نثر امروز تفاوت داشته باشد، اما در همان سبک و سیاق، روانی و شیوایی قابل توجهی در نوشته‌هایش دیده می‌شد.
وی با بیان اینکه آثار انوری برای همراه شدن با مخاطب به اندکی صبوری نیاز دارند، ادامه داد: ممکن است خواننده در صفحات ابتدایی آثار او هنوز به‌طور کامل درگیر فضای داستان نشود، اما وقتی با صبوری پیش می‌رود و موقعیت‌های داستانی شکل می‌گیرند، به‌تدریج جذب اثر می‌شود و ارتباط عمیق‌تری با آن برقرار می‌کند.
خسروی راد افزود: من حتی به برخی مخاطبان توصیه کرده‌ام آثار انوری را با صبوری و متانت بخوانند؛ چراکه معتقدم از جلد دوم به بعد، آن‌قدر درگیر فضای داستان می‌شوند که دیگر به‌راحتی نمی‌توانند کتاب را کنار بگذارند. تسلط او بر فضاهای داستانی، ایجاد موقعیت‌های جذاب و روانی قلمش باعث می‌شد آثارش را بتوان در دسته ادبیات کلاسیک قرار داد و با همان انتظاری که از یک اثر کلاسیک داریم، به سراغ آن‌ها رفت.
نظر شما